Fenilasetonitril ve türevlerinin dimerik kuaterner amonyum bileşikleri ile faz transfer katalizli alkilasyonu
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Trakya Üniversitesi, FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, -, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ÖZGEM YAZICI
Danışman: MESUT BOZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yeşil kimyanın en önemli uygulama alanlarından biri de faz transfer katalizidir. Faz transfer katalizli organik sentezlerde sıklıkla kullanılan faz transfer katalizörleri tetrabütilamonyum bromür gibi monomerik kuaterner amonyum tuzlarıdır. Son yıllarda dimerik kuaterner amonyum bileşiklerinin monomerik olanlara göre üstün yüzey aktif özelliklere sahip olduğu dikkat çekmektedir. Bu sebeple dimerik kuaterner amonyum bileşiklerinin faz transfer katalizli organik sentezlerde monomerik olanlara göre daha iyi sonuçlar vereceği düşünülebilir. Kardiyak aritmi ve hipertansiyon tedavisinde kullanılan Verapamil, antiobezite ve antidepresan ilaç Sibutramine, menopoz sonrası ileri meme kanserlerinin tedavisinde etkili bir ilaç olan Anastrozole gibi ilaçların sentezlerinde fenilasetonitrillerin faz transfer katalizli alkillenmesi önemli bir ara basamaktır. Bu çalışmada fenilasetonitril ve türevlerinin dimerik kuaterner amonyum tuzları (gemini sürfaktanlar) katalizörlüğünde faz transfer katalizli alkillenmesi araştırılmıştır. Bu amaçla öncelikle farklı uzunlukta ara zincir (n= 2, 6, 10) ve farklı uzunlukta hidrofobik alkil zincirlerine (R= 10, 12, 16) sahip kuaterner amonyum tipi gemini sürfaktanlar sentezlenmiş, sonrasında ise fenilasetonitril ve türevleri olan 3,4-dimetoksifenilasetonitril ve 4(triflorometil)fenilasetonitril'in alkillendirilmesinde sentezlenen gemini sürfaktanlar faz transfer katalizörü olarak kullanılmıştır. Geminilerin oluşturdukları verimler klasik faz transfer katalizörü tetrabütilamonyum bromür (TBAB)' ün oluşturduğu verim ile kıyaslanmıştır. Geminiler varlığında fenilasetonitril ve türevlerinin primer alkil halojenürlerle yapılan faz transfer katalizli C-alkilasyonunda oldukça kompleks ürün karışımları oluşmuş, buradan verimli bir sonuç alınamamıştır. Ancak alkil halojenür olarak 1,5-dibromopentan kullanıldığında altı üyeli halka oluşumu gözlenmiş, bu nedenle çalışma sikloalkilasyona evrilmiştir. Fenilasetonitril, 3,4-dimetoksifenilasetonitril ve 4(triflorometil)fenilasetonitril'in gemini sürfaktanlar varlığında gerçekleştirilen sikloalkilasyon çalışmalarında TBAB' ye yakın ve bazı geminilerle ondan daha iyi verimler elde edilmiştir. Sentezlenen bileşiklerin yapısı FTIR, 1H NMR, 13C NMR, ve kütle spektrumlarıyla açıklanmıştır. Bu sonuçlar göstermiştir ki gemini sürfaktanlar fenilasetonitril ve türevlerinin sikloalkilasyonunda faz transfer katalizörü olarak kullanılabilir ve bu tür dönüşümlerde geleneksel kuaterner amonyum tuzlarına umut verici bir alternatif oluşturabilirler.