Vehhâbîliğin Yayılma Sürecinde Siyaset Kurumunun Rolü

Creative Commons License

URHAN V. C.

Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, cilt.10, sa.2, ss.969-993, 2026 (TRDizin)

Özet

Vehhâbîlik, XVIII. yüzyılın ilk yarısında Arap Yarımadası’nda Necid bölgesinde bir dinî yenilenme hareketi olarak doğmuştur. Muhammed bin Abdülvehhâb’ın 1744 yılında Dirʼiyye’de Muhammed bin Suûd ile ittifak yapmasından sonra siyasallaşmaya başlamıştır. Vehhâbîliğin yayılma sürecinde siyaset kurumu ve Ortadoğu'daki politik dengeler belirleyici olmuştur. Osmanlı Devleti’nin başlangıçta sorunu önemsememesinin de etkisiyle Birinci Suûd Emirliği sınırlarını genişletmiş ve Vehhâbîlik güçlenmiştir. Ancak, Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa 1818 yılında Birinci Suûd Emirliği’ne son verdikten sonra Vehhâbîlik bölgede zayıflamıştır. 1824 yılında kurulan İkinci Suûd Emirliği döneminde de eski gücüne ulaşamamıştır. İkinci Suûd Emirliği’nin 1891 yılında dağılmasından sonra Abdülaziz bin Abdurrahman tarafından 1902 yılında Üçüncü Suûd Emirliği’nin kurulmasıyla birlikte tekrar yayılmaya başlamıştır. Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı Devleti’nin Ortadoğu’dan çekilmesinden sonra Vehhâbîliğin önündeki en büyük engel olan Osmanlı uleması ortadan kalkmış ve 1932 yılında Suudi Arabistan Krallığı’nın kurulması sonucunda tarihte ilk bağımsız Vehhâbî devleti doğmuştur. Bu çalışmada, Vehhâbîliğin yayılma sürecinde siyaset kurumunun rolü ele alınmıştır. 
Wahhabism emerged as a religious renewal movement in the first half of the XVIIIth century. It began to become politicized after its founder, Muhammad bin Abdulwahhab, made an alliance with Muhammad bin Saud in Diriyah in 1744. The political institution were decisive in the spread of Wahhabism. The Ottoman Empire's initial disregard for the issue contributed to the expansion of the First Saudi Emirate's borders. However, after the Egyptian Governor Kavalali Mehmed Ali Pasha, put an end to the First Saud Emirate in 1818, Wahhabism weakened in the region. It began to spread again with the establishment of the Third Saudi Emirate in 1902. Following the Ottoman Empire's withdrawal from the Middle East at the end of World War I, the Kingdom of Saudi Arabia was established in 1932, marking the birth of the first independent Wahhabi state in history. In this study, the role of the political institution in the spread of Wahhabism is discussed.