Çocuk Edebiyatı Çevirisi ve Çevirmenin Sorumluluğu: Yapay Zekâ Destekli Good Night Stories for Rebel Girls Çevirisi Üzerine Bir Vaka Çalışması
Söylem Filoloji Dergisi, cilt.11, sa.2, ss.736-755, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 11 Sayı: 2
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.29110/soylemdergi.1920512
- Dergi Adı: Söylem Filoloji Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), MLA - Modern Language Association Database, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography
- Sayfa Sayıları: ss.736-755
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Trakya Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Yapay zekâ (AI) alanındaki son gelişmeler, özellikle de makine çevirisi modellerindeki ilerlemeler, edebî çeviri uygulamalarını değiştirmiştir. Türkiye’de yapay zekâ destekli edebi çeviri, öncelikle dilsel doğruluk veya akıcılıkla ilgili değil, yetersiz ya da belirsiz komutlar nedeniyle bağlam açısından uygunsuz veya yanıltıcı içerik üretme olasılığı konusunda ciddi endişeler uyandırmaktadır. AI tarafından üretilen çevirilerin, genellikle çok az insan müdahalesiyle ya da hiç insan müdahalesi olmaksızın doğrudan çevrimiçi olarak yayınlanması, çeviride “bağlama uygun olmama” kavramının öznel doğasını vurgulayan ve giderek yaygınlaşan bir eğilimdir. Çocuk edebiyatında, çevirmenin rolünün merkezinde etik ve pedagojik hususlar yer aldığından, bu öznellik çok yönlü zorluklar doğurmaktadır. Bu sorunların ele alınması, bağlama uygunluk, doğruluk ve çocuğu merkeze alma anlayışının sağlanmasıyla çeviri uygulamalarının ve araştırmalarının sistematik ve bilimsel temelli çerçevelere dayandırılmasını gerektirmektedir. Bu çalışma, çocuk edebiyatında çeviri aracı olarak yapay zekâ modellerinin kullanımını araştırmakta ve bunların performansını insan çevirmenlerle karşılaştırarak değerlendirmektedir. Araştırma, Gemini Pro 1.5 Flash tarafından üretilen bir yapay zekâ çevirisini, Elena Favilli ve Francesca Cavallo’nun Good Night Stories for Rebel Girls adlı eserinin Deniz Öztok tarafından yapılan Türkçe çevirisi olan Asi Kızlara Uykudan Önce Hikâyeler ile karşılaştırmaktadır. Çeviribilim bakış açısıyla bu çalışmada, Rita Oittinen’in “çocuk imgesi” çerçevesinden ve Necdet Neydim’in çocuk merkezli çeviri, çevirmenin sorumluluğu ve çocuk metinlerinin iletişimsel işlevi hakkındaki bakış açılarından yararlanılmaktadır. Bu çalışma kapsamında şu soruların yanıtları aranacaktır: İnsan ya da makine çevirisi olarak, çocuk edebiyatı çevirmenlerinin sorumlulukları nelerdir? AI tarafından üretilen çeviriler ile insan çevirilerinin benzerlikleri, farklılıkları, güçlü yanları ve sınırlamaları nelerdir? Bu çalışmanın sonuçlarının analizi, çevirmenin sorumluluğu kapsamında AI destekli çocuk edebiyatı çevirisinin etik, metodolojik ve pedagojik boyutlarına ilişkin içgörüler sağlayabilir mi?
Recent developments in artificial intelligence (AI), particularly in machine translation models, have transformed literary translation practices. In Türkiye, AI-assisted literary translation raises critical concerns, not primarily regarding linguistic accuracy or fluency, but about the potential to generate contextually inappropriate or misleading content due to insufficient or ambiguous prompts. A growing trend is the direct online publication of AI-generated translations, often with minimal or no human post-editing, underscoring the subjective nature of “inappropriateness” in translation. Within children’s literature, this subjectivity poses challenges, as ethical and pedagogical considerations are central to the translator’s role. Addressing these issues requires grounding translation practices in systematic, scientifically informed frameworks to ensure appropriateness, accuracy, and child-centeredness. The study investigates the use of AI models as translation tools in children’s literature and evaluates their performance compared with human translators. The research compares an AI-generated translation produced by Gemini Pro 1.5 Flash with a human translation of Good Night Stories for Rebel Girls by Elena Favilli and Francesca Cavallo, and its Turkish rendition, Asi Kızlara Uykudan Önce Hikâyeler, by Deniz Öztok. Employing a descriptive translation studies methodology, the analysis draws on Rita Oittinen’s “image of the child” framework and Necdet Neydim’s perspectives on child-centered translation, translator responsibility, and the communicative function of texts for children. The study identifies similarities, divergences, strengths, and limitations of AI-generated versus human translations, providing insights into ethical, methodological, and pedagogical dimensions of AI-assisted children’s literature translation in the scope of the translator’s responsibility.