ANADOLU'NUN GÜNEY KIYILARINDAKİ BİZANS DÖNEMİ VAFTİZHANELERİ: KİLİKYA, PAMFİYA VE LİKYA ÖRNEKLERİ
Arkeoloji ve Sanat, cilt.0, sa.182, ss.127-150, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 0 Sayı: 182
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: Arkeoloji ve Sanat
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.127-150
- Trakya Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Vaftiz, Hıristiyan sakramentleri arasında dine kabul ayini olarak merkezi bir yer tutar; bu ayinin gerçekleştirildiği vaftizhaneler ise Erken Hıristiyanlık Dönemi dini mimarisinin ayırt edici yapı tipleri arasındadır. Bu çalışma, Anadolu’nun güney kıyılarında, Kilikia, Pamphylia ve Lykia bölgelerinde 4-6. yüzyıllar arasında inşa edilmiş Bizans Dönemi vaftizhanelerini ele almaktadır. Toplam 26 yapıyı (Kilikia’da 12, Pamphylia’da 1, Lykia’da 13) kapsayan inceleme; vaftiz ayininin teolojik arka planını, ritüel aşamalarını (vestibülüm, exorcisma, photisterium, consignatorium) ve bu aşamaların mekânsal karşılıklarını birlikte değerlendirmektedir. Çalışmada vaftizhaneler; kiliseye göre konumları, plan tipolojileri, vaftiz tekne ve havuzlarının biçimsel özellikleri, malzeme ve inşa teknikleri, giriş açıklıklarının organizasyonu ve olası ayin güzergâhları açısından sistematik biçimde incelenmiştir. Yapıların kiliseyle ilişkisi üç ana grupta toplanmıştır: bağımsız inşa edilenler (Alahan), kiliselerin köşe/yan odası olarak düzenlenenler (Kilikia örnekleri) ve ek mekan olarak inşa edilenler (Lykia örnekleri). Side Piskoposluk Sarayı Vaftizhanesi ise üç bölümlü kompleks planıyla Pamphylia bölgesinin tek ve özgün örneğini oluşturur. Çalışmanın yöntemsel katkısı, vaftiz litürjisinin aşamaları ile vaftizhane mekânları arasındaki bağlantıyı giriş açıklıkları üzerinden okumasıdır. Bu okuma, ruhban sınıfı ile katakümenlerin farklı güzergâhlarda ilerlediği bir mekânsal düzeni ortaya koymakta; vaftizhaneyi yalnızca bir yapı tipi olarak değil, ritüelin içine yerleştiği işlevsel bir mimari kurgu olarak yeniden tanımlamaktadır.
Baptism occupies a central place among Christian sacraments as the rite of initiation into the faith, and the baptisteries in which this rite was performed constitute one of the most distinctive building types of Early Christian religious architecture. The present study examines the Byzantine-period baptisteries constructed between the fourth and sixth centuries on the southern coasts of Anatolia, in the regions of Cilicia, Pamphylia, and Lycia. Encompassing a total of twenty-six structures (twelve in Cilicia, one in Pamphylia, and thirteen in Lycia), the study examines in conjunction the theological background of the baptismal rite, its ritual stages (vestibulum, exorcism area, photisterium, consignatorium), and the spatial counterparts of these stages. The baptisteries are systematically examined with respect to their position relative to the church, plan typologies, the formal characteristics of baptismal basins and fonts, materials and construction techniques, the organisation of entrance openings, and the reconstructed liturgical routes. The relationship of the structures to the church is gathered under three principal groups: those built independently (Alahan), those arranged as a corner or side room of the church (the Cilician examples), and those built as annexes (the Lycian examples). The Side Episcopal Palace Baptistery, with its tripartite complex plan, constitutes the only known and distinctive example from Pamphylia. The methodological contribution of the study lies in reading the connection between the stages of the baptismal liturgy and the spaces of the baptistery through the entrance openings. This reading reveals a spatial order in which the clergy and the catechumens proceeded along distinct routes; it thereby redefines the baptistery not merely as a building type, but as a functional architectural construct in which the ritual is embedded.