GÜNAHKÂR SOFRONİ’DEN GÜNAHKÂR ÇEVİRMENE: ÇEVİRMENİN SESİ BAĞLAMINDA YAN METİNSEL BİR İNCELEME

Creative Commons License

ARABOGLU A.

Uluslararası Dil, Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, cilt.9, sa.3, ss.1085-1102, 2026 (TRDizin)

Özet

Çevirmenler çeviri stratejileri aracılığıyla çevirilerinde belirli eğilimlere yön verirler. Bu eğilimler, metnin hangi amaç doğrultusunda çevrileceğinin belirlenmesiyle çevirmenin zihninde şekillenmeye başlar. Bu bağlamda bir eserin bilimsel bir tarih metni mi yoksa edebiyat metni olarak mı çevrileceğini belirleyen kuşkusuz çevirmenin kendisidir. Diğer yandan, bu süreçte dikkat çekici bir diğer nokta, “çevirmenin sesi”ni hem metnin kendisinde hem de oluşturulan yan metinlerde duymanın mümkün olduğudur. Geleneksel çeviri yaklaşımları, çeviri metni araç konumunda bir aktarım nesnesi gibi görüp “çevirmenin sesi”ni yok sayarken, çevirmenin gözle görülür izlerini göz ardı eder; sadakat arayışıyla çevirmeni “günahkâr” kabul eder ve bu bilincin modern versiyonları, okura sadık bir okuma deneyimi sunma kaygısıyla karşımıza çıkar. Bu çalışmada, Eski Bulgarcadan Aziz Nazmi Şakir-Taş tarafından Türkçeye çevrilen Osmanlı’da Bir Papaz Günahkâr Sofroni’nin Çileli Hayat Hikâyesi (1739-1813) adlı otobiyografi, “çevirmenin sesi”nin güçlü bir şekilde duyulduğu yan metinsel bir inceleme örneği olarak ele alınacak, tarihsel metin mi yoksa edebî bir anlatı olarak mı Türkçe dizgede yer aldığı irdelenecektir. Bu kapsamda, Theo Hermans’ın “Çeviri Anlatıda Çevirmenin Sesi” (“The Translator’s Voice in Translated Narrative”) başlıklı makalesinin kuramsal yönlendirmesi ve Gérard Genette’nin Eşikler (Seuils) adlı eserinde yer verdiği yan metinsellik temel alınarak, oluşturulan dipnotlar ve yan metinler değerlendirilerek, çevirmenin anlatıyı yönlendirmeye dönük bir iz bırakıp bırakmadığı tartışılacaktır.
Translators have tendencies shaped by the purpose of translation that determine whether a work is to be translated as a scholarly historical text or a literary text through translation strategies. In addition, it is possible to detect the ‘translator’s voice’ both within the text itself and in the accompanying texts produced. Traditional approaches to translation view the act of translation as a tool and disregard the “translator’s voice”, thereby overlooking the translator’s visible traces; in their quest for fidelity, they regard the translator as “sinful”, and modern iterations of this mindset emerge out of a concern to offer the reader a faithful reading experience. In this study, the autobiography Osmanlı’da Bir Papaz Günahkâr Sofroni’nin Çileli Hayat Hikâyesi (1739–1813), translated into Turkish from Old Bulgarian by Aziz Nazmi Şakir-Taş, will be analyzed with paratexts in which “the translator’s voice” is strongly audible, and the question of whether the Turkish text is a historical text or a literary narrative will be examined. The theoretical approaches of Theo Hermans in “The Translator’s Voice in Translated Narrative” and Gérard Genette's concept of intertextuality in Thresholds (Seuils) will be addressed to discuss whether the translator has left a trace intended to steer the narrative.